प्रदेश नं. २ मा तामाङ जातिको उपस्थिति

| काठमाडौं

नेपालको नयाँ संविधान २०७२ ले व्यवस्था गरे अनुसार नेपालमा ७ प्रदेश र ७५३ स्थानीय तहहरु छन् । ती ७ प्रदेशहरुमध्ये प्रदेश  नं. २ पनि एक हुन् जसअन्र्तगत सप्तरी, सिराहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा र पर्सा जिल्लाहरु पर्दछन् । प्रदेश नं. २ मा कुल स्थानीय तहहरु नगरपालिक र गाउँपालिका गरी १३६ स्थानीय तहहरु छन् । मधेसका आठ जिल्लाहरु समेटेर बनाइएको प्रदेश नं. २ मा सप्तरी बाहेक अरु सबै जिल्लाहरुमा तामाङ आदिवासी जनजातिको राम्रो उपस्थिति रहेको छ । 

तामाङ नेपालको प्राचीन जातीय समुदाय तामाङको मूल थलो प्रदेश नंं. ३ भए पनि यस जातिको उपस्थिति नेपालका अन्य जिल्लाहरुमा र भारत, भुटान र वर्मासम्म फैलिएको छ । जनसङ्ख्याको हिसाबले तामाङ नेपालको पाँचौँ ठूलो जाति समूह पनि हो । जनसाङ्ख्यीक रूपमा ठूलो उपस्थिति रहेर पनि यस जाति समुदायले इतिहासको लामो कालखण्ड उत्पीडनको भूमरीमा पिल्सिरहनु प¥यो जो आज पर्यन्त कायमै छ । राजधानी काठमाडौं उपत्यका वरिपरी बसोवास भएर पनि राज्यसत्ताको उज्यालो किरण आफ्ना आँगनमा कहिल्यौ देख्न पाएनन् । बरु इतिहासका कालखण्डहरुमा कयौं तामाङहरु राज्यसत्ताको उत्पीडन सहन नसकी सिक्किम, आसाम, दार्जिलिङ, मणिपुर, नागाल्यान्ड, वर्मालगायत संसारका कुना कुनासम्म पलायन हुन पुगे । तराई त आफ्नै आँगन हो जहाँ नपुग्ने कुरै भएन ।

स्वाभाविक रूपले मानिस घुमन्ते प्राणी भएकोले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा डुलिरहन्छन् । जीवन गुजारा र अन्य कतिपय कारणले मानिस पृथ्वीका एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म पुगेको हामी देख्न सक्छौँ । पहाडी भू–भागबाट जीविकोपार्जनका साधनहरुको खोजी गर्दै तराईका मैदानी फाँटहरुमा पुग्नु अस्वभाविक होइन । तर, कुन समय र कहिले तामाङहरु तराईका फाँटहरुमा बसाईं सर्दै पुगे त्यसको भने अध्ययन हुन आवश्यक छ । त्यो आउँदा दिनहरुमा अवश्य हुँदै जाने नै छन् । यो छोटो आलेखमा तामाङहरु यस प्रदेशमा कहाँबाट कहिले र कसरी आउपुगे भन्ने ऐतिहासिक पक्ष भन्दा पनि वर्तमानमा उनीहरुको उपस्थिति र भाषिक अवस्था हेर्नु नै हो । 

तराईका चारकोशे झाडी फाँडेर आवाद भएका तामाङहरु अहिलेका प्रदेश नं. २ अन्र्तगतका जिल्लाहरुमा पहाडबाट खास गरी उनीहरुको मूलथलोबाटै झरेका हुन् । उनीहरुको त्यहाँको बसाईं शताब्दी आसपास वा त्यो भन्दा बढी नै होला । यो उनीहरुका तराई झरेका ४–५ पुस्ते वा कोही–कोही ७–८ पुस्तेले इतिहासले पुष्टि गर्दछ । 

तामाङहरुले मधेसमा मूलतः जङ्गल फाँडानी गरेर, खोरिया बनाई क्रमशः खेतीयोग्य जमिन बनाई बस्ति बसलेका हुन् । किनभने उनीहरुसित सत्ता थिएन । राज्यसत्तामा पहुँच नहुनाको ढुकुटीमा हात पुग्ने कुरै थिएन । अर्को कुरा उनीहरु न लाहुरे नै भर्ती हुन पाउँथे । तत्कालीन समयमा ती दुवै भरपर्दा आर्थिक स्रोतहरुबाट उनीहरु बाहिर थिए । यद्यपी पछिल्लो समय केही भने पहाडबाट बसाईं सरेका पनि छन् । उनीहरुले भने जमीन किनेरै मधेस झरे । तर, यसरी मधेस झरेका तामाङहरुको संख्या भने कमै छन् । 

तालिका नं. १ मा प्रदेश नं. २ मा बसोवास गर्ने तामाङ जातिको २०४८ साल पछिको जातीय जनसङ्ख्याको विवरणहरु प्रस्तुत गरिएको छ । प्रदेशका आठ जिल्लाहरु मध्ये सप्तरीमा मात्र तामाङहरुको जनसंख्या कम देखिएको छ । यहाँ पनि २०४८ सालमा पाँच सय भन्दा पनि कम जनसंख्या देखिएकोमा पछिल्लो जनगनणा वि.सं. २०६८ को जनगनणासम्म आइपुग्दा सो संख्यामा वृद्धि भएर १ हजार भन्दा माथि उक्लिसकेको छ । (हेर्नुहोस् तालिका नं. १)

वि.सं. २०४८ को जनगणनाले प्रदेश नं. २ मा तामाङको कुल जनसङ्ख्या ७४,४५० देखाएकोमा २०५८ मा आईपुग्दा सो संख्या ९१,४४२ र २०६८ आइपुग्दा १,१७,६०० पुगेको छ । वि.सं. २०४८–२०५८ सम्म र वि.सं. २०५८–२०६८ सम्मको वृद्धिदर हेर्दा क्रमशः २२.८२% र २८.६०% ले वृद्धि भएको देखिन्छ ।
तालिका नं. २ मा प्रदेश नंं. २ मा बसोवास गर्ने तामाङ जनसङ्ख्या मध्ये कतिले आफ्नो मातृभाषा बोल्छन् भन्ने तथ्याङ्क जिल्लागत रूपम हेरिएको छ । जसअनुसार वि.सं. २०४८ मा कुल जनसंख्या ७४४५० मध्ये ६०६४० (८१.४५ %), विं.सं. २०५८ मा कुल जनसंख्या ९१४४२ मध्ये ७८८५५ (८६ं.२३ %) र वि.सं. २०६८ मा कुल जनसंख्या ११७६८० मध्ये १०५८८४ (८९.९७ %) मातृभाषा बोल्ने देखिएको छ । 

तथ्याङ्कले सप्तरी जिल्लामा मात्र वि.सं. २०४८ र २०५८ को तुलना गर्दा ७२ जनाले आफ्नो भाषा गुमाएको देखाउँछ । (हे. तालिका ३) बाँकी जिल्लाहरुमा जनसङ्ख्याको वृद्धि सँगसँगै मातृभाषी वक्ताहरुको पनि वृद्धि भएको देखिन्छ ।

तालिकाले प्रत्येक दश÷दश वर्षमा प्रदेशका तामाङहरुको जिल्लागत जनसंख्या र तामाङभाषी वक्ता अनि मातृभाषा बोल्न छाडेकाहरुको स्थितिलाई छर्लङ्ग पार्दछ । 

मातृभाषा नबोल्ने प्रतिशत अध्ययन गर्दा घटबढ हुने, तल–माथि जाने स्थिति देखिन्छ । यसले भाषिक तरलताको अवस्था चित्रण गर्दछ । कतिपय सूचकहरु अस्वाभाविक देखिए पनि मुल रुपमा स्वभाविक प्राकृतिक गतिमा हिडिरहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।

तथ्याङ्क विश्लेषणबाट कैयौं महत्वपूर्ण तथ्यहरु प्रष्ट पार्दछ । प्रदेश नं. २ मा तामाङ जातिको उपस्थिति राम्रो देखिन्छ भने जनसङ्ख्या बढ्दो क्रममा देखिएको छ । 
त्यसैगरी मातृभाषी वक्तहरुको सङ्ख्या पनि २०४८ मा ६०,६४० थियो भने २०५८ र २०६८ मा आईपुग्दा ७८,८५४ र १,०४,९८४ देखिएको छ । तथ्याङ्क अनुसार जनसङ्ख्या वृद्धिसँगै मातृभाषा वक्ताको संख्या पनि समानान्तर वृद्धि भएको छ । २०४८ मा कुल जनसङ्ख्याको ८१.४५ प्रतिशत तामाङहरुले मातृभाषा बोल्ने गरेकोमा २०५८ र २०६८ मा आएर ८६.२३ प्रतिशत र ८९.२१ प्रतिशत वक्ताको सङ्ख्या तथ्याङ्क देखाएको छ । (हेर्नुहोस् तालिका ३)

पछिल्लो ३ दशककोे जनगणनालाई आधार मान्दा तामाङ भाषा बोल्ने वक्ताको वृद्धिदर जनसंख्याको वृद्धिदरसँगै बढेको देखिएको छ । यसले तामाङ  भाषा लोप हुने, गुमाउने र छाड्ने पक्ष कमजोर रहेको सावित गर्दछ । तर, कतिपय बुद्धिजीवी, जानकारहरु यो तथ्याङ्क शत–प्रतिशत ठिक रहेको मान्दैन । उनीहरुका अनुसार मातृभाषी सङ्ख्या जनगणनामा लेखाउने प्रवृत्ति बढे पनि व्यवहारमा ह्रासोन्मुख छ । 

प्रदेश नं. २ मा खासगरी विविध भाषाभाषी, समुदायको बढी चाप रहेको क्षेत्र बस्तीयोग्य र खेतीयोग्य बनाएका हुन् । त्यहाँ धेरै प्रकारका भाषाहरु बोल्छन् । यी स्थानीय भाषाहरुको बीच पनि तामाङहरुले आफ्नो मातृभाषा जुन उच्च मोहकासाथ निरन्तर बोलिरहेका छन् त्यो चानचुने कुरा होइन । यो स्थिति सायदै अन्य प्रदेशहरुमा पाईएला । यसले मातृभाषा बचाउमा लागेकाहरुका लागि उच्च मनोबल प्रदान अवश्य गर्ने नै छ । 

पछिल्लो समय अविभावकहरुमा (तामाङ मात्र होइन नेपालका अन्य मातृभाषीहरुमा पनि) आफ्नो भाषाप्रति हिनताबोधका कारण वक्ताको संख्या घट्दै गाईरहेको छ । परिणाम स्वरूप आफ्ना बालबालिकालाई मातृभाषा जानिजाजि नसिकाउने नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषालाई आवश्यकताभन्दा बढी प्रथमिकता दिने प्रवृत्ति बढ्दो छ । त्यसप्रति समुदायलाई समयमै सचेतना जगाउनु नेतृत्वदायी तामाङ संघसंस्थाहरुको दायित्व र कर्तव्या हो । त्यति मात्र होइन यसमा राज्य, सरोकारवाला र सम्बन्धित निकायको ध्यान आकृष्ट हुन जरुरी छ । सबभन्दा बढी सोही मातृभाषी समुदाय चिन्तित हुन जरुरी छ ।

प्रतिकृया दिनुहोस्

तामाङ संज्ञानमा ‘म्हेनिङ’

img

कुनै पनि जाति विशेषसँग सम्बन्धित चाडपर्व सम्बन्धित जातिको पूर्खाले हस्तान्तरण गरेको विरासत ...

घेदुङको ६३ बर्ष: एक समीक्षा

img

तामाङ समुदायको राष्ट्रिय संस्था नेपाल तामाङ घेदुङ ६३ औं बर्षमा प्रवेश गरेको ...

चौथो अन्तर्राष्ट्रिय तामाङ सम्मेलनः एक समिक्षा

img

भर्खरै अन्तर्राष्ट्रिय तामाङ परिषद्को चौथो सम्मेलन मिरिकमा सम्पन्न भएको छ । सम्मेलनमा ...

२००७ सालकाे क्रान्तिमा जीवन आहुती दिनेहरुको हिसाब भएन

img

म अहिले ८८ वर्ष पुगेँ । अस्ताउन लागेको, डाँडामाथिको घाम । नेपालगंज ...

रसुवाको ठूलोभार्खुमा अभ्यासरत तामाङ न्यायप्रणाली

img

तामाङ जातिको आफ्नो छुट्टै परम्परागत न्यायप्रणाली रहेका छन् । तामाङ न्याय प्रणाली ...

‘ताम्बा काइतेन’ भित्रको मानव विकासक्रम

img

तामाङ समुदायको संस्कृति, धर्मकर्म, रीतिरिवाज र तामाङ जातिको ठुङसा (उत्पत्तिस्थल) भापसा (अवतरण ...

पत्रपत्रिका

सबै