विचार/ब्लग

भग्नावशेषजन्य फोहोरमा मल्लकालीन सामाग्री

सम्पदा क्षेत्रको भग्नावशेषबाट उत्पादित निर्माणजन्य फोहोर राखिएको टुँडिखेलको दक्षिण कुनामा थुपारिएको फोहोरमा मल्लकालीन सामाग्री भेटिएका छन् । गत भाद्र महिनाबाट फोहोरबाट पुरातात्विक फोहोर छान्ने कामबाट यस्ता बस्तुहरु प्राप्त भएका हुन् । यसरी प्राप्त भएका सामाग्रीहरु राष्ट्रिय संग्रहालय छाउनीमा राखिने भएको छ ।

कामको थालनी

गएको भाद्र ५ गते काठमाडौं महानगरका प्रमुख र उपप्रमुखसहित पुरातत्व विभाग र नेपाली सेनाका अधिकारीवीच महानगरकै सभा कक्षमा सम्पन्न बैठकले यस क्षेत्रमा थुपारिएको फोहोर हटाएर जङ्गलका रुपमा परिणत भएको टुँडिखेलको छेउलाई पैदल मार्गका रुपमा विकास गर्ने निर्णय गरेको थियो । यसरी हटाइने फोहोर सम्पदा क्षेत्रका सम्पदाबाट निस्किएको हुनाले, पुरातात्विक सामाग्री थिए कि थिएनन् भन्ने विषयमा कुनै पनि बेला खोजी हुन सक्छ । त्यसैले यस विषयमा गम्भीर भएका काम गर्नुपर्छ त्यस दिनको वैठकमा केन्द्रीय विषयका रुपमा छलफल गरिएको थियो । त्यसै बैठकबाट फोहोरबाट पुरातात्विक सामाग्री छानेर अन्य फोहारलाई टुँडिखेलकै छेउमा पैदल मार्ग बनाउन प्रयोग गर्ने निर्णय गरिएको थियो ।

कहाँको भग्नावशेष थियो टुँडिखेलमा ?

२०७२ सालको भूकम्पको कम्पनले भत्किएका — सुन्धाराको धरहरा, हुनमान ढोका परिसरका काष्ठमण्डप, माजु देग, त्रैलोक्य मोहनलगायतका मठ मन्दिरका भग्नावशेषबाट निस्किएको फोहोर पूर्व पश्चिम फैलाएर थुपारिएको थियो । गएको दुई बर्षसम्म काँडे तारले घेरेर सुरक्षित राखिएको फोहोरमा विरुवा उम्रिएर सानोतिनो जङ्गल भएको, यसले सहरी सुन्दरतामा समस्या सृजना गरेको तथा यसका आडमा आपराधिक घटना हुन सक्ने पूर्वानुमान गरिएको थियो ।

पुरातात्विक सामाग्री छनौटका आधार

भूकम्पका समयमा भौतिक संरचना हटाएर मानवीय सुरक्षा कायम गराउने काम प्राथमिकतामा थियो । त्यस समयमा कुन सामाग्रीको के महत्व छ भन्ने विषयमा ध्यान दिने अवस्था थिएन । त्यसै कारण धमाधम सम्पदा क्षेत्रबाट भग्नावशेष उठाएर टुँडिखेल ल्याउँदै थुपार्दै गरियो ।

अहिले पुरातात्विक बस्तु छुट्याउँदा धातु, ढुङ्गा तथा काठको कलात्मकता तथा कुँदिएका मूर्ति, कुँदिएका ढुङ्गा, अभिलेख लेखिएका इँटा, सांस्कृति सम्पदामा प्रयोग भएका काठलगायतका पक्षलाई ध्यान दिइएको पुरातत्व अधिकृत प्रकाश खड्काको भनाइ छ ।

यस्ता सामाग्री छुट्याउँदा नेपाली सेनाले फोहोरबाट बस्तु निकाल्ने र पुरातत्व अधिकृतले बस्तुको पहिचान गर्ने काम गरेका थिए ।

टुँडिखेलको भग्नावशेषबाट पुरातात्विक सामाग्री छुट्याउँदै सरोकारवाला निकायका अधिकारीहरु । २०७२ सालको भूकम्पमा भत्किएको सुन्धाराको धरहरा तथा बसन्तपुर र आसपासका क्षेत्रका सम्पदाको भग्नावशेषबाट पुरातात्विक सामाग्री छुट्याउने कामको अगुवाई काठमाडौं महानगरले गरिरहेको छ भने यसको समन्वयमा नेपाली सेना र पुरातत्व विभाग छन् ।

के के भेटिए भग्नावशेषमा

भग्नावशेषमा भेटिएका काष्ठ सामाग्रीहरु बसन्तपुर क्षेत्र वरपरका हुन् । यहाँ मन्दिरको भित्री भागमा प्रषेग हुने काठका सानासाना टुक्रा र चुकुलहरु भेटिएका छन् । तीमध्ये एउटा काठको जोर्नी काष्टमण्डपको हो भन्ने अनुमान गरिएको छ, त्यसको एकिन हुन बाँकी छ, पुरातत्व अधिकृत खड्काको भनाइ छ ।  

त्यहाँ भेटिएको ५९ ×१५ × ८ सेन्टिमिटरको टुँडालमा गङ्गाको आकृति कुँदिएको छ । त्यस्तै ४४ × २० × ८ सेन्टिमिटरको काष्ठ फलक पाईएको छ । यस फलकमा झल्लर बुट्टा, कमलको फूल र फूलका चिन्ह छन् ।

भग्नावशेषबाट एउटै आकृति र शैलीका ३ बटा थामहरु पनि भेटिएका छन् । यसमध्ये एउटा राम्रो अवस्थामा अर्को सामान्य अवस्थामा र अर्को जीर्ण अवस्थामा छ । राम्रो अवस्थामा भएको थामको नाप २ मिटर ८ सेन्टिमिटर लम्बाई छ भने २१ × २१ सेन्टिमिटर मोटाइ छ । त्यस्तै सामान्य अवस्थामा भएको थामको नाप २ मिटर १० सेन्टिमिटर लम्बाई छ भने २१ ×२१ सेन्टिमिटर मोटाइ छ । जीर्ण अवस्थामा भएको थामको नाप २ मिटर लम्बाई छ भने २१ × २१ सेन्टिमिटर मोटाइ छ ।

भग्नावशेषमा पाइएको घोडा रुपी, १ मिटर ९ सेन्टिमिटर ×  १५ ×९ सेन्टिमिटरको मन्दिरको छानाको कुनामा प्रयोग हुने को सरव अर्थात् सलमा पाइएको छ ।

त्यस्तै ढोकाभन्दा माथि र छानाभन्दा तल प्रयोग हुने चुकुलसहितको कीर्तिमुख अर्थात् ध्वलिख्वाः पनि भग्नावशेषमा पाइएको छ । यसको नाप   ३३ ×१२× ११ सेन्टिमिटरको छ । त्यस्तै  ३२ ×५ × ५ र ४९ × ८× ८ सेन्टिमिटरका दुई वटा थाँचा पनि पाइएका छन् । कलश, केरा गौचा, ग्याउचा आदिको कलात्मक बुट्टा कुँदेको यस प्रकारको सामाग्रीले तत्कालीन सम्पदा क्षेत्रको कला बुझ्न सकिने महानगरको सम्पदा तथा पर्यटन विभागकी प्रमुख अर्चना श्रेष्ठ बताउनु हुन्छ ।

त्यस क्षेत्रमा पाइएका अन्य पुरातात्विक सामाग्रीमा झ्यालमा प्रयोग ५ वटा र ढोकामा प्रयोग हुने १५ वटा कलात्मक बस्तु छन् ।

प्रस्तर कलातर्फ मल्लकालनी प्रस्तर थाम, टुँडिखेल प्रवेशद्वारमा राखिएका आधुनिक सिंह जोडी, आधुनिक गणेश मूर्ति रहेका छन् भने ढलोटका घण्ट, मल्लकालीन फ्य गः र ग छन् ।

यति सामाग्री भएका ठाउँमा अरु पनि त होलान् नि? सुक्ष्म भग्नावशेषलाई नहेरी माटो सम्याइएको छ, पुरातात्विक बस्तु नासिने सम्भावना भएन? प्रश्नमा प्रतिक्रिया दिँदै सामान व्यवस्थापन गर्न गएका पुरातत्व अधिकृत प्रकाश खड्काले — नासिने खतरा र भेटिने सम्भावना दुवै रहेको बताउनु भयो ।

यो काम महानगरको अगुवाईमा नेपाली सेना र पुरातत्व विभागको समन्वयमा भइरहेको हो । 

प्रतिकृया दिनुहोस

रसियन वाइन, जापानिज वाइफ, अमेरिकन लाईफको कथन जस्तै छ होला त जापान ?

कुनै जमानामा सुपर हिट कथन रसियन वाइन, जापानिज वाइफ, अमेरिकन लाईफ आजु भोली कतिको चलन...

अादिवासीवादमा अाधारित तामाङ विधिशास्त्र

मिसेल फुकोका मत अनुसार भाषाको अध्ययन व्याकरण तथा शब्दावलीका नियमको विश्लेषणका निम्ति मात्रै नगरेर सामाजिक...

एमाले, माओवादी र नयाँ शक्तिबीच एकीकरण कि ब्राह्मण एकता सम्मेलन ?

- अमरदीप मोक्तान  २०७४ असोज १७ गते मंगलबार साँझ काठमाडौस्थित राष्ट्रिय सभागृहको हलामा खचाखच भरिए एमाले,माओवादी केन्द्र...

किसान बन्ने सपना थियो निजामती भएछु : राम बहादुर तामाङ

सानैदेखि किसान बन्ने रहर थियो मेरो तर जिवनका अनेक मोडहरु पार गर्दै जाँदा नयाँ सोच...

अन्योलमा जनजाति मुद्दा

काठमाडौं । गणेश राई । सूचीकृत आदिवासी जनजातिका अधिकांश जातीय संस्था राजधानी उपत्यका केन्द्रित छन् ।...

काभ्रेमा तीन दशकदेखी दरबन्दी मिलानमा सकस

काभ्रे । तीन दशक वितिसक्दा पनि दरबन्दी मिलान हुन सकेका छैनन् । शिक्षक संघ संगठन र...