अन्योलमा जनजाति मुद्दा

जातीय संस्थाले कार्यालय व्यवस्थापनका निम्ति पाउँदै आएको वार्षिक १ लाख ५० हजार रुपैयाँ अनुदान चालु आर्थिक वर्षबाट कटौती भएको छ ।

काठमाडौं । गणेश राई सूचीकृत आदिवासी जनजातिका अधिकांश जातीय संस्था राजधानी उपत्यका केन्द्रित छन् । स्थानीय तह निर्वाचन सम्पन्न भएसँगै ती संस्थाले पाउने केन्द्रीकृत बजेट स्थानीय तहमार्फत वितरण हुने भएको छ । ती जातीय संस्थाले कार्यालय व्यवस्थापनका निम्ति पाउँदै आएको वार्षिक १ लाख ५० हजार रुपैयाँ अनुदान चालु आर्थिक वर्षबाट कटौती भएको छ । यसले राजधानी केन्द्रित जनजाति मुद्दा र आन्दोलन कसरी अघि बढाउने भन्ने अन्योल देखिएको छ । 

सरकारले संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयअन्तर्गतको आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानमार्फत बजेट निकासा गरी जनजातिका विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको थियो । स्थानीय तह निर्वाचनसँगै त्यो अधिकार स्थानीय निकायमा गएको छ । तत्कालीन अवस्थामा राज्यले जनजाति समुदायलाई प्रत्यक्ष उपलब्ध गराउँदै आएका सेवा सुविधाबाट वञ्चित हुने स्थिति छ । संविधानले आदिवासी जनजाति आयोग गठन गर्ने उल्लेख गरेकामा आयोग गठनपछि प्रतिष्ठान रहने/नरहने स्पष्ट छैन । 

‘नेपालमा एक आदिवासी जनजाति आयोग रहनेछ जसमा अध्यक्ष र अन्य चार जनासम्म सदस्य रहनेछन्,’ संविधानको धारा २६१ मा छ । आयोग गठन भइनसकेको र संघीय कानुनसमेत बनिनसकेको स्थितिमा जनजातिको मुद्दा र सशक्तीकरणका विभिन्न कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिनेबारे सम्बन्धित जातीय संघसंस्था अन्योलमा छन् । सरकारले सूचीकृत गरेका ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये ५७ वटाका जातीय संस्थाले बजेट उपभोग गर्दै आएका छन् । कुल जनसंख्याको करिब ३७ प्रतिशत हिस्सा आदिवासी जनजातिको छ ।

नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको हरेक जिल्लामा महासंघ समन्वय परिषद् छ । तर, प्रभावकारी संरचना नहुँदा तितरवितरको अवस्था छ । विभिन्न जातीय संघसंस्थाहरूले आफ्ना समाजका सदस्यलाई सशक्तीकरण गर्दै आए पनि सामाजिक सद्भाव प्रवद्र्धनका पक्षमा भने कमजोर साबित भएका छन् । 

मुलुक संघीय संरचनामा बदलिए पनि जातीय संस्थाहरू प्रदेश ३ मा दर्ता छन् ।

तर नेवार, तामाङ, पहरीलगायत केही मात्र यहाँका रैथाने आदिवासी जनजाति हुन् । जनजातिका अधिकांश जातीय संस्थाले आफ्नो आदिम भूगोल, ऐतिहासिक थातथलो, किपट भूमिलाई आधार बनाएर राजनीतिक अधिकारका मुद्दा उठाउँदै आएका छन् । त्यसैगरी आदिम भूमिमा रहेका जल, जंगलमाथिको स्वामित्व सम्बन्धित आदिवासीले पाउनुपर्ने माग पनि राख्दै आएका छन् । 

राष्ट्रियताका आधारमा पाउनुपर्ने पहिचान, स्वायत्तता, समानता, स्वतन्त्रता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, समावेशिता जनजातिका प्रमुख मुद्दा हुन् । संविधानको भाग ५ धारा ५६ को उपधारा (५) र भाग ३३ धारा २९५ को उपधारा (३) मा भएको संवैधानिक व्यवस्थाअनुसार गाउँपालिका, नगरपालिका तथा विशेष, संरक्षित वा स्वायत्त क्षेत्र हुने उल्लेख छ । तर, संघीय संरचनामा गाउँपालिका र नगरपालिका मात्र छन् ।

‘विशेष क्षेत्र, स्वायत्त क्षेत्र र संरक्षित क्षेत्र’ हुनैपर्ने जनजाति महासंघको मागसमेत लत्याइएको छ । महासंघले सरकारको ध्यानाकर्षण गराउँदै आफ्ना माग दोहोर्‍याएको छ । ‘प्रदेश र स्थानीय निकायका सीमा निर्धारण गर्दा नदी, नहर र खोलानाला तथा डाँडाकाँडा (पानी ढलो) लाई मात्र सीमांकनका आधार नबनाइयोस्,’ ध्यानाकर्षणपत्रमा महासंघले भनेको छ, ‘त्यस्ता क्षेत्रको सीमा निर्धारण गर्दा जिल्लाका वर्तमान सिमानालाई आधार नमानी आदिवासी जनजातिहरूको मानवीय बसोबास र ऐतिहासिक भूगोललाई आधार बनाइयोस् ।’

महासंघका पूर्वमहासचिव प्राध्यापक ओम गुरुङ जनजातिका मुद्दा ओझेलमा परेको बताउँछन् । ‘राज्यको दमन, हेपाहा प्रवृत्ति, बेवास्ता उस्तै छ,’ आफ्नै कारण पनि ओझेलमा पर्नुपरेको उल्लेख गर्दै उनी भन्छन्, ‘नेतृत्व पनि दलीय र व्यक्तिगत स्वार्थमा लागे । राजनीतिबाट अति प्रभावित भए । विभिन्न खेमामा विभाजित भए । जसले गर्दा जायज माग पनि नाजायज बने । फेरि हाम्रा मुद्दालाई जातीय विध्वंस गर्ने, राष्ट्रियता खण्डित पार्ने, साम्प्रदायिकता फैलाउने कुराहरू राज्यले आरोप लगाउन थाल्यो, हामी सहिरहेका छौं ।’@ ekantipur.com 

प्रतिकृया दिनुहोस्

जापान, सपना एक लुट अनेक-२

img

बिकसित मुलुक जाने, भविष्य सुनिश्चित गर्ने प्रायको सपना हुन्छ । यही सपनाको ...

तामाङ न्यायप्रणालीमा चोहोको भूमिका

img

तामाङ समाज बहुलनायकीय प्रणालीमा आधारित रहेको छ । समाजमा कम्तिमा चारवटा परम्परागत ...

नेपाल सरकार मातृभाषी बालबालिकाको अधिकार हनन गर्दैछ

img

नेपाल सरकार, शिक्षा मन्त्रालयले ‘अनिवार्य तथा निशुल्क शिक्षाको सम्वन्धमा व्यवस्था गर्ने बनेको ...

गोने ङ्ह्या : तामाङ सांस्कृतिक पर्व !

img

१.  पृष्ठभूमि तामाङ समाजमा 'गोने ङ्ह्य'को अवधारणा कायम रहेको छ । 'गोने'ले एउटा ...

दर्शन साध्य कि साधन ?

img

विज्ञान जगतमा रसायनशास्त्र, गणितशास्त्र, ज्यामितिमा संमिश्रण, जोडघटाउ र नयाँकोणहरुको थपघटले वा योग–वियोगले ...

उखान साझा अनुभवजन्य ज्ञान

img

उखान टुक्कामा मेरो त्यति सारो अनुवभ त छैन । यो मेरो भाषिक ...

पत्रपत्रिका

सबै